خانه / روانشناسی / مقدمه‌ی بر اصول و مبانی مهارت‌های زندگی – بخش دوم
مهارت‌های خودآگاهی شامل موارد زیر است: ۱. مهارت‌های خودارزیابی، ۲. شناسایی نقاط قوّت و ضعف خود، ۳. مهارت‌های تفکر مثبت، ۴. و مهارت‌های ایجاد خودانگاره و تصویرِ تن مثبت.

مقدمه‌ی بر اصول و مبانی مهارت‌های زندگی – بخش دوم

مهارت خودآگاهی و هم‌دلی

گزینش: داکتر هامش درویش، متخصص صحت روانی در انگلستان

ویرایش: اسماعیل درمان، مدیر وبسایت روان آنلاین

مقدمه 

مهارت‌های خودآگاهی شامل موارد زیر است: ۱. مهارت‌های خودارزیابی، ۲. شناسایی نقاط قوّت و ضعف خود، ۳. مهارت‌های تفکر مثبت، ۴. و مهارت‌های ایجاد خودانگاره و تصویرِ تن مثبت.

یکی از مهم‌ترین عواملی که به ما کمک می‌کند زندگی خوب و موفقی داشته باشیم، این است که خود را بشناسیم، احساس خوبی در مورد خودمان داشته باشیم و از آن‌چه که هستیم، شاد و راضی باشیم. مهارت خودآگاهی به شما کمک می‌کند تا بتوانید شناخت بیش‌تری در مورد خویش، خصوصیات، نیازها، خواسته‌ها، اهداف، نقاط ضعف، نقاط قوت، احساسات، ارزش و هویت خود داشته باشید. مطالعات انجام شده نشان می‌دهند که ضعف در خودآگاهی با بسیاری از بیماری‌ها و آسیب‌های روانی – اجتماعی همراه است. از جمله مشکلات روانی – اجتماعی مرتبط با خودآگاهی ضعیف می‌توان به افسردگی، اضطراب، احساس حقارت، اعتمادبه‌نفس پایین، مشکلات ارتباطی، احساس تنهایی، سوءمصرف مواد، فرار و… اشاره کرد. از این‌رو، کسب مهارت خودآگاهی برای پیش‌گیری از انواع مشکلات فوق بسیار مهم است.

     ‏یکی از مؤلفه‌های مهم خودآگاهی، «عزّت‌نفس» است. عزّت‌نفس چیزی نیست که مانند یک مهارت آموخته شود، بلکه عزّت‌نفس پیامد مجموعه‌ای از عوامل فردی، اجتماعی و خانوادگی است. عزّت‌نفس به احساس ارزش‌مندی شخص اشاره دارد که تحت تأثیر عوامل عمل‌کرد، موفقیت‌ها، توانایی‌ها، ظاهر شخصی، و قضاوت‌های افراد مهم است.

     انسآن‌ها واکنش‌هایی از دیگران، به‌ویژه افراد مهم، دریافت می‌کنند که نگرش‌هایی در مورد ارزش‌مند بودن خود پیدا می‌کنند. عزّت‌نفس بالا نشان‌دهندۀ احساسات شخصی خاصی است که به آسانی تحت تأثیر موانع، تعارض‌ها و دیدگاه‌های منفی در مورد توانایی‌ها یا ظاهر قرار نمی‌گیرد. عزّت‌نفس بالا به اعتمادبه‌نفس منجر می‌شود و تصمیم‌گیری خوب و مستقلانه و برخورد مناسب با تعارضات بین‌فردی را تسهیل می‌نماید. عزّت‌نفس افراد در محیط حمایت‌کننده و مثبت تقویت می‌شود.

مهارت‌های خودآگاهی شامل موارد زیر است:

۱. مهارت‌های خودارزیابی،

۲. شناسایی نقاط قوّت و ضعف خود،

۳. مهارت‌های تفکر مثبت،

۴. و مهارت‌های ایجاد خودانگاره و تصویرِ تن مثبت.

ویژگی‌های افرادی که خودشان را می‌شناسند، عبارت‌اند از:

  • خصوصیات مثبت و توانایی و استعدادهای خود را می‌شناسند و به آن‌ها افتخار می‌کنند.
  • خصوصیات منفی و نقاط ضعف خود را می‌شناسند، می‌پذیرند و در جهت اصلاح آن‌ها تلاش می‌کنند.
  • مؤفقیت‌ها و شکست‌های خود را می‌شناسند، به موفقیت‌های‌شان افتخار می‌کنند و از شکست‌های‌شان درس می‌گیرند.
  • به خود و دیگران احترام می‌گذارند.
  • برای رسیدن به اهداف خود تلاش می‌کنند.
  • مسئولیت اعمال و رفتار خود را می‌پذیرند.

مؤلفه‌های خودآگاهی عبارت‌اند از:

  • شناخت احساسات و خودپنداره یا تصویری که از خود در ذهن دارید،
  • عزّت‌نفس و احساس ارزش‌مندی،
  • هویت و هویت‌یابی.

فواید خودآگاهی:

مهارت خودآگاهی به شما کمک می‌کند تا بتوانید:

     ۱. احساسات خود را شناسایی کنید، از آن‌ها آگاه شده و این احساسات را کنترل کنید. ناتوانی در کنترل احساسات می‌تواند به بزهکاری، اعتیاد، خشونت، درگیری با دیگران، بدرفتاری و خشونت با دیگران و به‌خصوص با کودکان و نوجوانان بیانجامد.

     ۲. بر نقاط ضعف و نقاط قوت خودآگاه شده و با تکیه بر نقاط قوّت، نقاط ضعف خود را کاهش دهید. آگاهی از نقاط ضعف باعث می‌شود که فرد با استفاده از این آگاهی بتواند تسلّط بیش‌تری بر خود داشته باشد.

     ۳. از نیازهای خودآگاه شوید و از مسیرهای سالم به رفع نیازهای خود بپردازید. با شناخت نیازهای خود می‌توانید راه و روش بهتری برای مقابله با نیازهای خود بیابید.

     ۴. اهداف واقع‌بینانه‌ای برای زندگی خود تعیین کنید. به این ترتیب از دنبال کردن اهداف بسیار ایده‌آل، تخیلی و کمال‌گرایانه دوری گزینید. تنظیم اهداف غیرواقع‌بینانه باعث دست زدن به کارهای غیرقانونی، ناکامی، خشم و خشونت، خودکشی، بی‌بندوباری و نظایر آن می‌شود.

     ۵. اگر بتوانید از ملاک‌های ارزش‌مندِ خویش آگاه شده و ارزش خود را در زندگی بیابید، به این ترتیب، از دنبال کردن ارزش‌های کاذب خودداری نموده و با رضایت و آرامش بیش‌تری زندگی خود را طی می‌کنید.

     ۶. فرآیند هویت‌یابی خود را به‌طور سالمی به انجام برسانید. دست‌یابی و کسب یک هویت سالم باعث می‌شود زندگی بزرگ‌سالی بر پایه‌های قوی و محکمی بنا شود.

هم‌دلی:

هم‌دلی یک مهارت و توانایی است و مانند هر مهارت دیگر نیاز به آموزش، تمرین و تجربه دارد. هم‌دلی به فرد این امکان را می‌دهد که بتواند احساسات و حالاتی را در دیگران بفهمد که خودش آن‌ها را لزوماً تاکنون تجربه نکرده است. هم‌دلی باعث می‌شود که از سطح خودمان فراتر رفته و دیگران را عمیق‌تر درک نماییم. به این ترتیب، هم‌دلی قدرت و ظرفیت درک انسان‌ها را افزایش می‌دهد.

موانع هم‌دلی عبارت‌اند از:

  • انتقاد
  • برچسب‌زدن
  • تشخیص‌گذاری
  • ستایش هم‌راه با ارزیابی
  • نصیحت کردن
  • اغراق کردن یا بزرگ کردن مشکل
  • بی‌اهمیت و کوچک کردن مشکل
  • به رخ کشیدن و مقایسه کردن
  • سرزنش کردن
  • نصیحت کردن، راهنمایی کردن و ارائه راه‌حل به شکل سریع بدون گوش دادنِ کامل به مشکل طرف مقابل

مهم‌ترین تکنیک‌های هم‌دلی عبارت‌اند از:

  • گوش دادن فعال یا داشتن تمرکز خوب در هنگام شنیدن حرف طرف مقابل
  • بازپردازی یا پردازش معلومات
  • انعکاس احساسات (نشان دادن احساسات مناسب به آن چه گوینده قصه می‌کند)
  • انعکاس محتوا یا معانی
  • انعکاس تلخیصی یا خلاصه کردن معلومات و ارایه‌ی آن‌ها به طرف مقابل
  • تمرکز بر کلمات احساسی
  • توجه به محتوای کلّی پیام
  • مشاهده زبان بدن (Body Language)
  • پرسیدن این سؤال از خود که «اگر من چنین وضعیتی را تجربه می‌کردم، چه احساسی داشتم؟»

شناسایی و کنترل احساسات:

یکی از مهم‌ترین اجزای مهارت خودآگاهی، شناخت احساسات است. ناتوانی در شناخت احساسات مشکل شایعی است. معمولاً عده‌ای به غلط فکر می‌کنند احساسات موضوع بی‌اهمیتی است و نباید به آن توجه کرد و به همین دلیل توجهی به احساسات خود نمی‌کنند و از آن‌ها ناآگاه‌اند. ناآگاهی از احساسات خود باعث می‌شود افراد در زندگی خود دچار مشکل شوند. بنابراین، شناخت احساسات خود و عوامل برانگیزانندۀ آن‌ها، و تأثیر این احساسات بر دیگران از مؤلفه‌های اساسی مهارت خودآگاهی محسوب می‌شود.

خودپنداره:

خودپنداره یعنی احساسی که هر کس دربارۀ خود دارد. خودپنداره نقش مهمی در سلامت روانی او دارد. خودپنداره یعنی این‌که ما خودمان را چگونه می‌بینیم، یعنی تصویر یا برداشتی که هرکس از خودش دارد. طرز برداشت ما از خودمان تا حد زیادی به وسیلۀ تجارب گذشتۀ ما (موفقیت‌ها و شکست‌های ما) و آن‌چه دیگران دربارۀ ما فکر می‌کنند، شکل می‌گیرد.

دلیل اهمیت خودپنداره:

دلیل اهمیت خودپنداره آن است که اولاً برداشتی که هرکس از خودش دارد بر رفتار و عمل او تأثیر می‌گذارد. به‌عنوان مثال، شاگردی که فکر می‌کند ریاضی او خوب است زحمت بیش‌تری می‌کشد و معمولاً نیز در این درس نمرۀ بهتری می‌گیرد. انسان‌ها معمولاً آن‌گونه عمل می‌کنند که فکر می‌کنند، هستند.

     دلیل دوّم مهم بودن خودپنداره این است که خودپنداره بر احساس شما از خودتان نیز تأثیر می‌گذارد. کسانی که احساس خوبی دربارۀ خودشان دارند در مقایسه با کسانی که نگرش منفی به دیگران دارند، از اعتمادبه‌نفس و رضایت بیش‌تری برخوردارند، افراد مؤفق‌تری هستند، و کمتر احتمال دارد که به سراغ سگرت، مواد مخدر و سایر رفتارهای پُرخطر بروند.

 چگونه می‌توان خودپنداره را اصلاح کرد؟

برای اصلاح خودپنداره و عزّت‌نفس خود چند کار می‌توانید انجام دهید:

اوّل این‌که هیچ‌گاه پس از یک یا دو تجربه‌ی بد از خودتان خودپندارۀ منفی نسازید.

دوّم این‌که اوضاع را بررسی کنید. به هر اندازه که می‌توانید به‌طور واقع‌بینانه‌تر به خود نگاه کنید و نقاط قوت و ضعف خود را بشناسید.

سوّم سعی کنید نقاط ضعف را اصلاح کنید. شما با تعیین اهداف خاص و رسیدن به آن‌ها می‌توانید خودپنداره خود را تغییر دهید.

منبع: مهارت خودآگاهی و هم‌دلی؛ کتاب کار دانشجو/ شهرام محمدخانی.- تهران: دانژه، ۱۳۸۵.

درباره‌ی اسماعیل درمان

اسماعیل درمان، ماستر روانشناسی بالینی و مدیر وبسایت روان آنلاین است. شما می‌توانید از طریق صفحۀ «تماس با ما» یا صفحۀ فسبوک روان آنلاین به او و گروه کاری روان آنلاین پیام بفرستید. خوانندگانی که نمی‌خواهند نام شان ذکر شود این را در پیام خود مشخص کنند. گروه روان آنلاین به حفظ هویت خوانندگان احترام می‌گذارد.

این نیز جالب است

کشمکش‌های نهان پشت نام‌ها

نگاهی دیگر به کمپین اخیر برخی از زنان کشور

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *