جنون مزمن یا روان‌گسیختگی (اسکیزوفرنیا) چیست؟

 نوشته: داکتر اسماعیل درمان، ماستر روانشناسی بالینی و مشاوره

   به احتمال قوی هر یکی از شما تا به حال به شخصی یا اشخاصی برخورده‌اید که “جنون مزمن” داشته است. این شخص یا یک رهگذر بوده، یا در همسایگی شما بوده، یا از اقارب دور یا نزدیک بوده. بسیاری در کشور ما بدون در نظرداشت کرامت انسانی به این اشخاص “دیوانه” خطاب می‌کنند.

جنون مزمن (که گاه جنون جوانی هم نامیده می‌شود)، روان‌گسیختگی یا اسکیزوفرنیا (schizophrenia) یک نوع اختلال شدید و مزمن روانی است که معمولا بصورت حاد یا ناگهانی شروع شده و بعد در طول زندگی شخص ادامه می‌یابد. در این اختلال، فعالیت فکری تا حد زیادی مختل شده و تجربه و برداشت انسان از واقعیت غیرعادی می‌گردد.

جنون مزمن در مردان در مجموع اندکی زودتر (بیشتر بعد از بلوغ) و در زنان مقداری دیرتر (بالای بیست سالگی) رخ میدهد ولی چون بیشتر واقعات آن بین ۱۸ تا ۳۰ سالگی رخ میدهد، بنام جنون جوانی یاد می‌شود. در مجموع بروز این اختلال یک فیصد و در بین هر دو جنس (زن و مرد) تقریبا یکسان است. به عبارت دیگر، بدون درنظرداشت جامعه یا کشور، تقریباً یک نفر از هر صد نفر به این اختلال دچار می‌شود.

علت اصلی اسکیزوفرنیا هنوز ناشناخته مانده است. می‌توان گفت که عامل ارثی یا ژنتیک در اسکیزوفرنیا نقش دارد. ساختار کیمیایی غیرنورمال مغز نیز ممکن است به ایجاد اختلال کمک کند. استرس‌های بسیار شدید در زندگی را نیز در به وجود آمدن این اختلال دخیل دانسته‌اند.

علایم (نشانه ها)

چون اسکیزوفرنیا انواع مختلف دارد، به همین دلیل علایم این اختلال نظر به نوع آن متفاوت اند. با آن هم نشانه‌های مشابه وجود دارند. در مجموع در این اختلال دو نوع علایم بسیار شایع اند: توهم و هذیان.

توهم یعنی حس کردن چیزی که وجود خارجی نداشته و واقعیت ندارد. مثلا شخص صداهای می‌شنود که وجود ندارند (این صداها بعلت کارکرد نادرست مغز تجربه می‌شوند و برای مریض واقعی به نظر می‌رسند) یا چیزهای می‌بیند که وجود ندارند. مثلا مریض ممکن است سایه‌های ببیند در حالیکه هیچ سایه‌ای وجود ندارد)

هذیان یعنی نوع فکری که با درنظرداشت هر احتمالی بازهم غیرعادی به نظر برسد ولی شخص به درست بودن آنها اصرار کند. مثلا شخص بدون دلیل مشخصی بگوید که موجودات فضایی با او تماس گرفته‌اند و در مغز او دستگاهی نصب کرده‌اند که از طریق آن او را کنترل می‌کنند. یا مثلا بگوید که از طریق تلویزیون یا رادیو برایش پیام‌های مخصوص می‌رسد. یا شخص به دیگران بدون دلیل قانع کننده سوءظن پیدا کرده و فکر کند که بر علیه او توطئه چینی شده است.

بعضی نشانه‌های دیگر عبارت اند از بی‌احساس بودن، مشکل در فعالیت‌های اجتماعی، انزوای اجتماعی، داشتن رفتارهای مختلف، مثلا ممکن است شخص بسیار مشوش یا پریشان باشد، یا بی‌حرکت برای ساعت‌ها در یک حالت باقی مانده و به یک نقطه خیره شود.

هم‌چنان نشانه‌ها یا علایم این اختلال را به دو بخش تقسیم می‌کنند: علایم منفی و علایم مثبت

علایم منفی عموماً همراه با تخریب آرام عملکرد است که منجر به فعالیت اجتماعی کمتر می‌شود و شامل موارد زیر است:

- احساسات کند، مثلا بی‌احساس شدن، فقدان ابراز احساسات، یا به کندی ابراز احساسات کردن

- احساسات نامناسب، مثلا خندیدن به هنگام مشاهده صحنه‌های غم‌انگیز یا خطرناک، یا غمگین و بی‌تفاوت بودن هنگام شادی و سرور

- تغییر در صحبت کردن مثلا گپ زدن به صورت یکنواخت و آهسته

علایم مثبت به رفتاری گفته می‌شود که به شخصیت فرد افزوده می‌شود:

- توهم بینایی و شنیداری (سمع و بصر): همانطور که اشاره شد، شایع‌ترین توهم در اسکیزوفرنیا شنیدن صداهاست. ممکن است مریض با صداهای صحبت کند که هیچ‌کس دیگر نمی‌شنود و یا حس کند که آن صداها راهنمایی های به او می‌کنند یا برایش دستور می‌دهند که فلان کار را بکند.

- هذیان عقاید و باورهای شخصی سرسختانه‌ای هستند که واقعیت ندارند. مثلا شخص تاکید می‌کند که همسایه‌ها بر علیه او هستند در حالیکه هیچ دلیل قانع‌کننده برای ادعای خود ندارد.

شایع‌ترین نوع اسکیزوفرنیا، نوع بدبین یا پارانویید (paranoid) است که در آن، شخص مریض فکر می‌کند که دیگران قصد آزار او را دارند یا این که بر علیه او توطئه چینی می‌کنند.

تشخیص

بررسی سابقه طبی، بررسی سابقه فامیلی، معاینه جسمی توسط داکتر، معاینه خون و ادرار و ثبوت اینکه عوارض جانبی کدام دوا یا مواد مخدر یا یک مشکل جسمی دیگر سبب بروز علایم اسکیزوفرنیا نشده باشند. با استفاده از  MRI  (ام. آر.آی) می‌توان اسکیزوفرنیا را در مراحل اولیه تشخیص داد.

بعضی باورهای اشتباه درباره اسکیزوفرنیا

-  با وجود آنکه برخی افراد دارای اسکیزوفرنیا، گرایش‌های خشونت آمیز دارند، بیشتر آنها چنین رفتاری ندارند و دست به خشونت نمی‌زنند. معمولا این مریضان در خود فرو می‌روند.

-  هر کسی که رفتار بدبینانه دارد، بدین معنا نیست که حتما اسکیزوفرنیا دارد. همچنان بعضی افرادی که افسردگی شدید دارند ممکن است صداهای بشنوند. هم‌چنین شنیدن صداها ممکن است ناشی از یک مریضی جسمی یا از اثرات دوا باشد.

-  برخی اختلالات روانی دیگر ممکن است علایم مشابه به اسکیزوفرنیا را نشان دهند، مثل افسردگی شدید، اختلال دوقطبی، استفاده از الکول یا مواد مخدر دیگر.

-  برخی از امراض ممکن است موجب علائم جنون آمیز شوند، مثلا انتانات ، سرطان‌ها، اختلالات سیستم عصبی، اختلالات غده تایرویید، و اختلالات سیستم معافیتی.

-  اسکیزوفرنیا با اختلال چند شخصیتی یکسان نیست. چند شخصیتی بودن یک اختلال جداگانه و نادر می‌باشد.

 تداوی دوایی

مهمترین بخش تداوی اسکیزوفرنیا دواهای ضدجنون اند. از سالها بدینسو دواهای مختلفی تولید و به بازار عرضه شده اند. دوای ضدجنون این اختلال را ریشه کن کرده نمی‌توانند، ولی تا حد زیادی علایم مریضی را کاهش می‌دهند و به شخص کمک می‌کنند حتی‌الامکان به زندگی عادی برگردد.

تداوی‌های غیردوایی

تداوی‌های غیردوایی هنوز در کشور ما نظر به کمبود امکانات زیاد رایج نیستند، ولی برای معلومات شما درینجا به طور مختصر به آنها اشاره می‌شود:

  تداوی فردی: درمانگر (داکتر، نرس صحت روانی، یا مشاور) به شخص مریض کمک می‌کند نحوه برخورد با افکار و شرایط ایجاد کننده اضطراب را یاد بگیرد و خطر عود اختلال را کاهش دهد. بدین ترتیب الگوهای منفی افکار و رفتار را تحت کنترول قرار می‌دهد. متخصص صحت روانی می‌تواند به مریض کمک کند تا دواهای خود را بطور منظم استفاده کند.

   - تداوی فامیلی: برای مریضان مبتلا به اسکیزوفرنیا، پذیرفته شدن در جمع خانواده و دوستان از اهمیت زیادی برخوردار است. اگر اعضای خانواده، اختلال و شرایط ایجاد کننده اضطراب را درک کنند و به مریض کمک کنند تا دواهای خود را به طور منظم استفاده کند، در این صورت مریض فرصت بهتری برای پیشرفت خواهد داشت.

   - جلسات روان درمانی: در این جلسات مریض می‌آموزد چگونه فشارهای روانی خود را کاهش دهد،‌ ارتباطات اجتماعی خود را تقویت کند، و تنش‌های خود را کنترل کند. همچنین با علایم عود احتمالی این اختلال مانند عصبانیت و اختلال در خواب آشنا می‌شود.

   - توانبخشی: آموزش مهارت‌های اجتماعی و شغلی لازم برای زندگی مستقل، بخش مهمی از تداوی می‌باشد. مریضانی که کمک می‌شوند تا وظیفه پیدا کنند و شغلشان را حفظ کنند، بهبود بیشتری در علائم خود دارند.

   - گروه‌های حمایتی: گروه‌های حمایتی عبارت اند از متخصصین مراقبت‌های صحی، خانواده، دوستان، اقارب نزدیک، و محلی برای آرام بودن و عبادت.

روش‌های تداوی دیگر هنوز تحت تحقیق و بررسی اند.

یادداشت: نشر مطالب روان آنلاین با ذکر منبع آزاد است